رامیزین چاغیریشی و دونیا گوروشو ایزیله....

 مهندس ابراهیم رشیدی  ( ساوالان )                  

رامیز روشن نین" گوی اوزو داش ساخلاماز" کیتابی حورمتلی زهرا قیطرانی کوچورمه سی ایله اردشیر رستمی نین طرح لریله بزه نیب یاشماق سیرا کیتاب لار ورینده ادبیاتیمیزا سونولموش.رامیز بو کیتابدا گویه داش آتان اوغلانا دئییر :

گوی اوزو داش ساخلاماز و بو داش بیر گون گلیب یئره دوشر.هر کیمسه یه دئمه یه سوزو وار و بو سسی ائشیدنلری اوز دونیاسینا چاغیریر.رامیزین چاغیریشی ((گلین آچین یومروغومو ))سوزو ایله باشلاییر.رامیز اوره یینده کی سوزو راحاتلیقلا د ئمک ایسته میر گره ک گئدیب اونون اووجون آچیب گیزلتدیگین تاپاسان.

اوچدو منی گورن قالالار                              یاخشی کی وار گول بالالار

دئدیلر :اووجوندا نه وار ؟                               گلک  آچاق  یومروغونو ؟!

                                             (صفحه 180)

ایندیسه بیز بو چاغیریشا قاتیلیب رامیزین آچیق اووجوندا گتیردیگی چیچکلره قوناق اولموشوق.هر نه دن اونجه منه بئله گلیر رامیزین ایچینده ایکی رامیز یاشاییر .بو ایکیلیک باشقا شاعیر لرین ایکی لیگیندن فرقلیدیر.نسیمی ده ده ایکیلیک وار .نسیمی بحرله یئر عرش له فرش  کاف له نون کیمی ایکیلیک لری بیر یئرده ایچینده توپلاییب.نسیمی هم مومن دور هم کافر اوزو دئمیش هم حصارم هم اونون محصورییم.هم نجاتم هم هلاک پیر من جوان منم و...

آما بو ایکیلیک بیر سوزده نسیمی نین دونیا گوروشودور.نسیمی محیط اعظم دیر.بئله بیر ایکیلیک رامیزین یازیلاریندا وار نئجه کی بیر چوخ شئعر لرینده بیر رامیز گئدیر بیری قالیر.بیری آتادیر بیری اوغول.بیر کئچمیش دیر بیری گله جک و همه شه رامیز گئدن رامیزی سئویر قالان رامیزین حالینا آغلاییر.

من اولسم دئمه یین تکم                      آغلایین   بیزه   آغلایین      

منی دئییب هارای چکن                       او یئتیم سسه آغلایین

                             **********

بو دیوارین بو اوزونده                         اولن رامیزی باسدیرین

بو دیوارین او اوزونده                         قالان  رامیزه  آغلایین

بیر جه سوزله دئسک نسیمی تام بیر عاریف دیر ایکی جهان اوندا سیغماسادا بو ایکیلیک لر اونون عرفانیندا سیغیر. آما رامیز ده باشقا ایکیلیک لر وار. رامیز بیر یاندا نسیمی قدر . حافیظ قدر. عاریف دیر  و ان درین دونیا گوروشونه مالیک دیر.بیر یاندا چیچیکلی قیزلاردان دانیشاندا" کسمنلی" قدر" قبانی "قدرعاشیق دیر.کسمنلی یه قادین شاعیری دئین لر ندن رامیزه قیز شاعیری دئمه سینلر!!دونیانی دوشوننده نسیمی له حافیظ له تام بیر له شیر آما سئوگی دن دانیشاندا تام فرقلنیر."کوهنه مکتوب" شعرینده حرفلره باخدیقجا قیزین قاشین گوزون خاطیرلادیر.یانی حرفلر قیزی خاطیرلاتماغا آراجدیر آما نسیمی ده حرفلر تام آماج اولور: ((زلف و خالیندن نسیمی ابجدی قیلدی تمام))

بو یازی دا رامیزین چیچکلی قیزلاریندا یوخ دونیا گوروشوندن سوز گئدیر .رامیزده باشقا عاریف لر کیمی بو دونیایا گلدیگیندن گیلئی لنیر بلکه ده مدرن اینسان ائله یالنیز دیرکی گیلئی لنمک "ائریک فورومدان".  بختیار واهابزاده" یه قدر سورجلی گئدیر.

بیز کی یول نه دی بیلمزدیک

                              بیز کی اول نه دی بیلمزدیک

                                                     بیلسک دونیایا گلمزدیک

                                                                      آنالار آلداتدی بیزی.....  (صفحه 132)

یاراندینسا یاشاما مجبورسان  ناظیم دئمیشکن :((یاشامین دیشیندا هئچ بیر شئی بکله مه یه جکسن ))

رامیز بو گره یی بئله آچیقلاییر :

بو دا بیر عوموردو

                دو زه سن گرک

                                  بئله یمیش طالعین امری بویدوغو (صفحه 49)

آما اوزو بو تقدیره بویون ایمیر ساواشا قالخیر.یوز یول یاشام پرده سین ییرتماغا جان آتیر.بوردا اونون دونیا گوروشو" نسیمی له." فضولی له". حافیظ له." و باشقا قدیم عاریف لر له بیر له شیر ."نسیمی" دئییر :

ترک ائوینده سن اگر همچو نسیمی  اولاسان

                                       بیر گون اولا دئیه سن جبه و دستار ندیر ...

و "حافظ" :((خوشا دمی که از این پرده چهره بر فکنم ـ بو پرده نین آچیلدیغین خوشلارام )) دئییر.

آما رامیز عاریف لر کیمی هر نه یی آتماق ایسته میر .بو ساواشین سونوجسوز اولدوغونا تئز اینانیر:

یوز یول چیخاچاقسان

                         اوز قابیغیندان

                                         اوزوندن آیریلا بیلمه یه جکسن  (صفحه 49 )

ایندیسه او یورغون آرغین بیر بوجاغا سیغیب هر نه یین اوزونه اوزل تقدیری اولدوغونا باش اییر ذره اولماق گونش اولماق  نسیمی اولماقدان دونور :
داش گرک بئز مه سین اوز برکلیییندن

                                            بایقوش دا بئز مه سین

                                                        اوز تک لیییندن

                                                         تانری اوزو یازیب یازیلانلار                                                                ها پوزماق ایسته سن                                                                         بیر خئیری یوخدو(صفحه 106)

رامیز ائله یورغوندور چیغیرماغا نفسی شئعر یازماغا  هوسی گلمیر ـصفحه 31)

او قورتولوب قاچماق ایسته ییر .بیزی ده بو قورتولوشا سسله ییر بو رامیزین بوتون حایات فلسفه سی و دونیا گوروشودور.اونا گوره من رامیزی سوزون اصیل فلسفی معناسیندا قورتولوش شاعیری آدلاندیریرام.بیر داها تکرار دئییرم :او قورتولوب قاچماق ایسته ییر.بیز لری ده بو قورتولوشا سسله ییر...

گل ال-اله توتوب گئدک

گئدک بیز اولمایان یئره

هر دردی اونودوب گئدک

دردیمیز المایان یئره

                             بوردا   قویاق      اوزوموزو

                              بو   قیریشان    اوزوموزو

                               بو کوهنه لن  سوزوموزو

                               گئدک سوز اولمایان یئره

                                                              بیر کیمسه توتماسین خبر

                                                              گل چیخیب  گئدک بیر تهر

                                                               بو ائو  بو  کوچه  بو    شهر

                                                              بو    دنیز    اولمایان    یئره

.....آتا اوغلو آز چابالا

                  سن دئیین چتین تاپیلا

                                       بو رامیزی کیم آپارار

                                                             بو رامیز اولمایان یئره ؟!    (صفحه 19 )

                                                            ********

منجه رامیزین یالنیز بو شئعرینین سون پارچاسی اونجه گئدن عاریف لرین" یوناندان" هیندوستانا" قدر بیر یئری توپلاییب" دیو ژانس" مولوی" نین اللرینده چیراق اینسا آختاریب  تاپمادیقلارینی ((یافت می نشود  جسته ایم ما ـ  بیز آرادیق تاپیلماییر )) بیر آز اومودلو دئییر.رامیز دئمیر تاپیلمیر دئییر چتین تاپیلا .

نسیمی نین :(آدی محو اولدو  نسیمی نین قلم چک  حرفینه )                                                                                                                    

و "حافیظین"  :(تو خود حجاب خودی حافظ از میان بر خیز ـ  سن اوزونون پرده سی سن قالخ آرادان )

و نیظامی:(هئچ سورما تاپیلماز اونو آختارسادا اینسان)

و مرثییه ادبییاتیمیزین  شاه بیتی اولان ((چک شهپرینی عاشیق و معشوق آراسیندان ))..

آنلاملارین ساده جه ((بو رامیز اولمایان یئره ))پارچاسیندا یئتیریر.آما" رامیز" باشقا بیر ایکیلیگه یول تاپیر.اونون ایستکلری چتین تاپیلیر و ایسته میر بیر عومور  اوتوروب آغلاسین :

ظالیم دونیا اوز ایشینده

                          گلیشینده ـ گئدیشینده

                                                 گل آغلایاق یئتمیشینده

                                                              سئوگیلی تک اولن لره (صفحه 186)

آخی او عاریفلر کیمی هر نه یی آتماق ایسته میر یاشاماق ایسته ییر بیر آغاج کیمی بیر آز ایده آل لاریندان ال چکیب آستا- آستا دونیامیزی بوروین ((کئفینده اول))فلسفه سینه یاخینلاشیر :

گلن نه دی. گئدن نه دی

                   بلک نه دی. کفن نه دی

                                           بو دونیا اوز کئفینده دی

                                                           یاغیش یویور

                                                                      گون قورودور ...        (صفحه 209)

سونرا فرحله نیب بیز لری ده یاغیش لارا. قوشلارا. قوشولماغا چاغیریر :

درد –غمین اوستن آتداناق

                بیر آز سئوینک شادلاناق

                                               ایچیمیزده قانادلاناق

                                                          اوچان قوشلارا قوشولاق ..   (صفحه 188)

عصریمیزین چوخلو شاعیر لرینن ترسینه گله جه یین آیدین اولدوغونا اینانیر :

چاتدی عومورون گوندوزو

               دئیه سن گون ووردو سیزی

                                       قارانلیغیم. یوردو سیزی

                                                              ایندی دوزون آیدینلیغا ...    (صفحه 193)

کئچمیش قارانلیقدیر :

قارانلیقدا ایتیب باتار                      آتالارین اوزلری .....(صفحه 118 )

                         *********

و گلجک آیدین :

قارانلیقدان بیزی آنجاق                بالالار چیخاراجاق ....       (صفحه 118).

Ramizin çağırışı və dünya görüşü izilə......

(ibrahım savalan)

Ramiz röşənin göy üzü daş saxlamaz kitabı hörmətli zəhra

 qeytərani köçürməsilə.ərdəşir  rüstəminin tərhlərilə bəzənib yaşmaq sıra

 kitablar vərində ədədbiyatımıza sunulmuş.ramiz bu kitabda göyə daş

atan oğlana deyir :göy üzü daş saxlamaz və bu daş bir gün gəlib yerə

 düşər.hər kimsəyə deməyə sözü var və bu səsi eşidənləri öz

dünyasına çağırır .ramizin çağırışı ((gəlin açın yumruğumu ))

sözü ilə başlayır.ramiz ürəyindəki sözü rahatlıqla demək istəmir,gərək

gedib onun ovcun açıb gizlətdigin  tapasan.

Uçdu məni görən qalalar

                                    Yaxşıkı var gül balalar

                                               Dedilər ovcunda nə var!!??

                                                            Gələk açacaq yumruğunu?!

Indisə biz bu çağırışa qatılıb ,ramizin açıq ovcunda ,gətirdigi

çiçəklərə qonaq olmuşuq.

Hər nədən öncə ,mənə belə gəlir ramizin içində iki ramiz yaşayır.bu

ikilik başqa şayirlərin  ikiligindən fərqlidir.nəsimidədə ikilik var .

nəsimi bəhrlə yer ,ərşlə fərş,kaf lə nun kimi  ikilikləri bir

yerde içində toplayıb.nəsimi həm mömündür həm kafər ,özü demiş həm

hesarəm həm onun məhsuriyəm.həm nəcatəm həm həlak,pir mən

cəvan mənəm və ....

Ama bu ikilik ,bir sözdə nəsiminin dünya görüşüdür.nəsimi mühütü

dir.belə bir ikilik ramizin yazılarında var,necəki bir çox şerlərində bir

ramiz gedir biri  qalir,biri atadır biri oğul,biri keçmişdir biri gələcək

və həməşə ramiz gedən ramizin sevir,qalan ramizin halına ağlayır:

Mən ölsəm deməyin təkəm

               Ağlayın bizə ağlayın

                             Məni deyib haray çəkən

                                                O yetim səsə ağlayın

                                                              Bu divarın bu üzündə

                                                                         Ölən ramizi basdırın

                                                                              Bu divarın o üzündə

                                                                            Qalan ramizə ağlayın

(177 inci səfhə)

Bircə sözlə desək  nəsimi tam bir arifdir.iki cəhan onda sığmasada bu

ikiliklər onun irfanında sığır,ama ramizdə başqa ikiliklər varşramiz bir

yanda nəsimi qədər ,hafiz qədər arifdir və ən dərin dünya görüşünə

malikdir.bir yandan çiçəkli qızlardan danışanda,kəsəmənli qədər

,qubbani qədər  aşiqdir.kəsəmənliyə qadın şairi deyənlər,nədən ramizə

 qız şairi deməsinlər!!dünyanı düşünəndə ,nəsimilə ,hafizlə tam

birləşir,ama sevgidən danışanda,tam fərqlənir.köhnə məktub şerində

 hərflərə baxdıqca ,qızın qaşın gözün ,xatırladır.yanı hərflər qızı

xatırlatmağa aracdır.ama nəsimidə hərflər tam amac olur:

                              ((zülfü xalindən nəsimi əbcədi qıldı təmam ))

Bu yazıda ramiznin çiçəkli qızlarında yox,dünya görüşündən söz

 gedir.ramizdə başqa ariflər kimi bu dünyaya gəldigindən ,gileylənir

,bəlkə modern insan elə yalnızdırki gileylənmək erik  forumdan

,baxtiyar vahabzadəyə qədər sürəcli gedir.

Bizki yol nədir ,bilməzdik

                       Bizki öl nədi bilməzdik

                                       Bilsək dünyaya gəlməzdik

                                                            Analar aldatdı bizi.....

                                                                   (132 inci səfhə)

Yarandısa yaşama məcbursan ,nazim demişkən "

                               (Yaşamın dışında heç bir şey bəkləməyəcəksən)

Ramiz bu gərəyi belə açıqlayır :

Buda bir ömürdü

               Dözəsən gərək

                         Beleymiş taleyin amri buyruğu .......

                                      (49 inci səfhə)

Ama özü bu təqdirə boyun əyməyir ,savaşa qalxır ,yüz yol yaşam

 pərdəsin yırtmağa can atır .burda onun dünya görüşü nəsimilə ,fizulilə

,hafizlə və başqa qədim ariflərlə birləşir.nəsimi deyir:

Tərk evindəsən əgər ,həmçü nəsimi olasan

                        Bir gün ola deyəsən,cəbbə vö dəstar nədir

Və hafiz :

(Xuşa dəmiki əz in pərdə çihrə bərfikinəm_bu pərdənin açıldığın xoşlaram)

eyir.

Ama ramiz ariflər kimi hərnəyini atmaq istəmir ,bu savaşın sonucsuz

olduğuna tez inanır:

Yüz yol çıxacaqsan

                                Öz qabığından

                                                        Özündən ayrıla bilməyəcəksən .....

                                                                (49 inci səfhə )

Indisə,o ,yorğun arğın ,bir bucağa sığıb ,hər nəyin özünə özəl təqdiri

olduğuna baş əyir.zərrə olmaq ,günəş olmaq ,nəsimi omaqdan dönür :

Daş gərək bezməsin öz bərkliyindən ,

                              Bayquşda bezməsin ,

                                               Öz təkliyindən

                                                          Tanrı özü yazıb yazılanları

                                                                       Ha pozmaq istəsən

                                                                              Bir xeyri yoxdu...

                                                                              (106 inci səfhə)

Ramiz elə yorğundur ,çığırmağa nəfəsi,şer yazmağa həvəsi gəlmir .

(31 inci səfhə)

O qurtulub qaçmaq istəyir ,bizləridə bu qurtuluşa səsləyir.bu ramizin

bütün hayat  fəlsəfəsi və dünya görüşüdür.ona görə ,mən ramizi

,sözün əsil fəlsəfi mənasında qurtuluş şairi adlandırıram.birdaha tikrar

deyireım : o qurtulub qaçmaq istəyir.bizidə bu qurtuluşa səsləyir :

Gəl əl-ələ tutub gedək

Gedək biz olmayan yerə

Hər dərdi unudub gedək

Dərdi miz olmayan yerə

********************

Burda qoyaq özümüzü

Bu qırışan üzümüzü

Bu köhnələn sözümüzü

Gedək söz olmayan yerə

********************

Bir kimsə tutmasın xəbər

Gəl çıxıb gedək bir təhər

Bu ev, bu küçə,bu şəhər

Bu dəniz olmayan yerə

******************

Ata oğlu az çabala

sən deyən çətin tapıla

bu ramizi kim aparar

bu ramiz olmayan yerə!!??

        (19 inci səfhə)

*********************         

Məncə ramizin yalnız bu şerinin son parçası ,öncə gedən ariflərin ,

yunandan hindustana qədər ,bir yerə toplayıb ,divjansın ,moləvinin

əllərində çıraq,insan axtarıb ,tapmadıqlarını,

(yaft mi nəşəvəd costeyim ma_ biz aradıq tapılmayır)bir az umudlu

deyir.ramiz demir tapılmir ,deyir sən deyən çətin tapıla.

Nəsiminin :

(Adı məhv oldu nəsiminin qələm çək hərfinə...)

Və hafizin:

(To xod hecabe xodi hafez əz miyan bərxiz_sən özünün pərdəsisən ,

qalx aradan)

Və nizamınin :

 (heç sorma tapılmaz  onu axtarsada insan )

Və mərsiyə ədəbiyatımızın şah beyti olan (çək çəhpərini aşiqu məşuq

arasından)

Anlamların sadəcə (bu ramiz olmayan yerə)parçasında yetirir.ama ramiz

başqa bir ikiligə yol tapır.onun istəkləri çətin tapılır və istəmir bir

ömür oturub ağlasın.

Zalım dünya öz işində

                  Gəlişində-gedişində

                                  Gəl ağlayaq yetmişində

                                                      Sevgilitək ölənlərin

                                                         (186 inci səfhə)

Axı o ariflər kimi ,hər nəyi atmaq istəmir,yaşamaq istəyir bir ağac kimi,
bir az ideal larından əl çəkib ,asta-asta dünyamızı bürüyən (kefində ol)

fəlsəfəsinə yaxınlaşır :

Gələn nədi ,gedən nədi ?

Bələk nədi,kəfən nədi?

Bu dünya öz kefindədi

Yağış yuyur,gün qurudur

       (209 inci səfhə)

Sonra fərəhlənib ,bizləri yağışlara,quşlara qoşulmağa çağırır:

Dərd-ğəmin üstən atdanaq

                   Bir az sevinək ,şadlanaq

                                     Içimizdə qanadlanaq

                                                     Uçan quşlara qoşulaq

                                                           (188 inci səfhə)

əsrmizin çoxlu şairlərinin tərsinə gələcəyin aydın olduğuna inanır :

çatdı ömrün gündüzü

                deyəsən ,gün vurdu sizi

                                  qaranlığım yordu sizi

                                                  indi dözün aydınlığa

                                                        (193 inci səfhə)

Keçmiş qaranlıqdır:

Qaranlıqda itib batar,ataların özləri.....(188 inci səfhə)

Gələcək aydın :

Qaranlıqdan bizi ancaq ,balalar çıxaracaq...... (188 inci səfhə)