مالیات ، دموکراسی ، حکومت ملی آذربایجان

مهندس ابراهیم رشیدی ( ساوالان )

تنها لیزا آندرسون نیست که می گوید در تاریخ اخیرخاورمیانه «مالیات اندک و پاسخ گویی اندکی وجود داشته است». استدلال این نگرش کاملا" ساده و همه فهم است. حکومتی که منابع مالی قابل توجهی از اتباع و شهروندانش کسب میکند دیر یا زود به خاطر مالیات گیری مجبوربه پاسخ گویی خواهد بود و ملتی که سهم قابل توجهی از بودجه کشور را به وسیلهء مالیاتهایش تأمین می کند افزایش رفاه و پاسخ دهی حکومت را خواستار شد. برای مثال هنگامی که مغازه دار تبریز احساس کند در قبال خدماتی که به او عرضه می شود مالیات قابل توجهی از او گرفته می شود اعتراض به قطع برق مکرر را حق خود دانسته و از کسانی که از آنها مالیات می گیرند ولی کاری در قبال زیانهایی که به خاطر قطع برق بر او وارد شده نمی کنند پاسخ خواهد خواست. برای همین آندرسون می گوید: مالیات گیری راههایی برای پاسخگو شدن حکومت ایجاد می کند.

فراموش نکینیم که افزایش سطح توقع در مردم ابتدا از کسانی صورت گرفته که مالیات پرداخت می کنند و اولین بحث مردم و بازاریان در مشروطه مالیات بوده است. پیتروان سپورس نیز عقیده ای مشابه عقیدهء آندرسون مطرح نموده و استدلال کرده که دولتهای خاورمیانه نسبت به دولتهای صنعتی و پیشرفته مالیات خیلی کم دریافت می کنند ولی در بین مناطق در حال توسعه بیش ترین مالیات را می پردازند. در حالیکه شهروندانشان از لحاظ پاسخ خواهی و توقع در سطح بسیار پایین تری از سایر مناطق در حال توسعه است علت در نظام مالیاتی موجود در خاورمیانه است.

پرداخت مالیات از طرف شهروندان زمانی باعث افزایش توقع می شود و حکومت را مجبور به ایجاد رضایت عمومی و گسترش دموکراسی خواهد کرد که مالیات کاملا" به صورت مستقیم پرداخت شود و شهروند تبریزی از میزان مالیاتی که می پردازد مطلع شود در حالیکه در ایران امروزی بزرگترین منبع مالیاتی نوعا" مالیاتهای غیره مستقیم هستند که این مالیاتها به ورت غیره محسوس بر مردم تحمیل می شود برای مثال مالیات بر تورم از انواع نامحسوس مالیات است که جمع آوری آن برای حکومت هیچ هزینه ای ندارد و همگی بر دوش شهروندان می افتد و همهء مردم در حالیکه مالیات می پردازند از پرداخت آن آگاهی ندارند و در نتیجه تقاضایی برای افزایش پاسخگویی حکومت نیز ندارند  مالیات از طریق قیمتهای متفاوت نیز نمونهء دیگری از مالیاتهای غیره محسوس است بطوریکه کاهش قیمت مواد کشاورزی و افزایش قیمت کالاهای صنعتی درآمد خوبی نصیب حکومت می کند درآمدی که کشاورز بدون اینکه خود بداند پرداخت کرده است.

یکی دیگر از انواع مالیاتهای غیره مستقیم، مالیات بر تجارت بین الملل و مالیات بر گمرک است. تفاوت قیمت یک کالای وارداتی در دو سوی مرزهای ایران نشانگر این است هنگامی که کالایی وارد ایران می شود مالیات سنگینی از وارد کننده اخذ می شود و مصرف کننده زمانی که قیمتی چند برابر قیمت آن سوی مرز به آن کالا می پردازد در حقیقت بدون اینکه خود بداند مالیات پرداخت می کند.

مالیات گیری مستقیم مستلزم وجود رضایت در میان مردم وآن هم مستلزم وجود مشروعیت دموکراتیک است. برای همین کشورهایی که سیستم مالیات گیری مستقیم دارند مجبورند در برابر خواسته های مردم پاسخگو باشند و این مقدمه ای برای گسترش نهادهای دموکراتیک است ولی مالیات غیره مستقیم نه سطح آگاهی و توقع مردم را بالا خواهد برد نه اینکه هزینه ایجاد نهادهای دموکراتیک را به حکومت تحمیل خواهد کرد.

سهم مالیاتها از مجموع درآمد در ایران در سالهای 1983 تا 1993 رقم 6/13 درصد بوده است. در حالیکه ارقام مشابه در ایالات متحده 52 درصد، در انگلیس 39 درصد ، درایتالیا 36 درصد بوده است و از این 6/13 درصد نیز 6/6 درصد از محل مالیاتهای غیره مستقیم اخذ شده است. یعنی مردم ایران تنها از پرداخت 7 درصد مالیات مطلع هستند. و تحت این شرایط حکومت را مدیون خود نمی دانند بلکه این حکومت است که بر گردن آنها حق دارد و اگر برق برای همیشه نیز قطع شود آنها پاسخ گو نخواهند بود چون ما پاسخ خواه نیستیم . از آنجا که درتاریخ معاصر ایران حکومتها هرگز نخواسته اند توقع مردم بالا رفته و مجبور به پاسخگویی شوند . اقدام به نظامند کردن مالیاتها و افزایش مالیات مستقیم نکرده اند. حتی در زمانیکه دولت ها با بحران مالی مواجه می شوند نخواسته اند مردم را مجبور به پرداخت مالیات مستقیم کنند زیرا ممکن است مشروعیت خود را به خطر انداخته باشند در اکثر مواقع حکومتهای ایران واگذاری امتیاز به کشورهای خارجی و یا استقراض از آنها را راه حل آسانتری ارزیابی کرده اند زیرا هرگونه استقراض  از مردم مستلزم وجود یک رابطه اعتماد آمیز بین دولت و مردم است . انتشار اوراق قزضه ، فروش سهام کارخانه ها ، واگذاری و فروش صنایع و معادن دولتی به بخش خصوصی جایگزینی کم هزینه تر برای مالیات مستقیم تشخیص داده شده است زیرا هزینهء مالیات مستقیم که همان پاسخگویی در برابر مردم است سنگین تر از همه اینهاست.  برای مثال در صفحه 630 کتاب گذشته چراغ راه آینده است می خوانیم : آمار نشان می دهد که عایرات بودجه کشور در سال 1329 برابر 780 میلیون تومان بود که یک سوم (250 میلیون تومان ) آن را مالیات غیره مستقیم به قند و چای و سیگار و مایحتاج اکثریت مردم تشکیل می داد و مالیات مستقیم فقط 90 میلیون تومان یعنی 5/11 درصد عایرات دولت بود که قسمت اعظم آن نیز از پیشه وران و بازرگانان کوچک وصول می گردید.

با وجود اینکه دولت دکتر مصدق به خاطر تحریم های خارجی و سیاست عدم واگذاری امتیاز خود دولت بشدت با بحران مالی مواجه بود و در نهایت نیز ، از جمله علل سرنگونی دولت همان بحران مالی بود ولی دکتر مصدق کاری در جهت سامان دادن به مالیاتهای غیره مستقیم نکرد.

در تاریخ معاصر ایران تنها با یک استثنا  در جهت سامان دادن به مالیاتهای غیر مستقیم مواجه هستیم . حکومت یک سالهء آذربایجان نه تنها ترسی از افزایش آگاهی و توقع مردم نداشت بلکه تمام تلاش خود را صرف این مهم کرد که مردم پاسخ خواهی از حکومت را یاد بگیرند. برای همین ماده 11 مراجعت نامه 12 شهریور فرقه دموکرات آذربایجان به صراحت می گوید :

فرقه دموکرات خواهد کوشید بیش از نصف مالیاتهایی که از آذربایجان گرفته می شود صرف احتیاجات خود آذربایجان شود و مالیاتهای غیره مستقیم به طور جدی نقصان یابد.

برای اجرایی شدن این ماده  در مدت حکومت ملی آذربایجان سیاست کاهش قیمت مواد کشاورزی برچیده شد و کشاورزان محصولات خود را با قیمت مناسب به مردم می فروختند . مالیات بر تورم به کلی حذف گردید و سیاست یکسان سازی قیمت ها هنوز هم با داستانهایی از قبیل سرکشی پیشه وری به نانوایی های تبریز در افکار عمومی آذربایجان زنده است. با تقلیل مالیات بر گمرک اجناس خارجی به قیمت بسیار نازلی نسبت به گذشته در اختیار مردم قرار گرفت، در مقابل اخذ مالیات مستقیم از همه اصناف اجباری گردید. درست است که این اخذ مالیات مستقیم باعث پاره ای نارضایتی در بین بازاریان گردید که هنوز هم خاطرهء آن زنده است ولی بر اساس شنیده ها می دانیم هر روز که نظافت محوطه بازار مطلوب بازاریان نبود مردم واخذهء بلدیه را حق خود می دانستند و بلدیه مجبور به پاسخگویی بود. چیزی که ما به آن نیاز داریم و حکومت ها از آن نگرانند.